
„Umieszczam w moich filmach wszystko to, co kocham: muzykę, poezję, obrazy, kostiumy, ciała, niesamowite występy, sceniczną charyzmę, naturę i zwierzęta. Filmy to dla mnie przestrzeń, w której mogę zawrzeć wszystkie moje obsesje” – mówi nam Josephine Decker.
Amerykańska reżyserka została tegoroczną laureatką Indie Star Award, nagrody TAURON American Film Festival dla uznanych twórców i twórczyń kina niezależnego. Podczas 17. edycji festiwalu będzie można zobaczyć retrospektywę jej filmów – od debiutanckiego „Masła na zasuwce” po tegoroczne „Chasing Summer”. Josephine Decker przyjedzie do Wrocławia, odbierze nagrodę i spotka się z publicznością. Program festiwalu znajduje się TUTAJ.
Michał Hernes: Pytanie, czy żyjemy w najlepszym, czy najgorszym czasie, by kręcić filmy w USA?
Josephine Decker: Jest naprawdę ciężko. Do tego, jaka jest obecnie sytuacja w branży filmowej, przyczyniła się zarówno pandemia, jak i strajki w Hollywood – scenarzystów oraz aktorów. Ostatnie kilka lat w przemyśle filmowym było naprawdę chaotycznych. Konsolidacja w tej branży sprawiła, że trudno znaleźć osoby, które chętnie podejmą artystyczne ryzyko. Obecne czasy są zarazem dość interesujące i pełne wyzwań. To zdecydowanie najdziwniejszy okres, jaki kiedykolwiek przeżyłam w ciągu 20 lat pracy w przemyśle filmowym. Odnoszę wrażenie, że na pierwszy plan wysunęła się działalność handlowa. Szukam sposobu na to, jak funkcjonować w tym wszystkim jako artystka. To dziwne czasy, ale chcę wierzyć, że wciąż jest przestrzeń na nieszablonowe pomysły na to, jak nakręcić film i wypuścić go na kinowe ekrany.
W Polsce mamy US in Progress. To wydarzenie branżowe towarzyszące TAURON American Film Festival, w ramach którego polskie firmy postprodukcyjne pomagają ukończyć niezależne filmy amerykańskie, a Wrocław jest stałym miejscem spotkań producentów z USA i Europy.
To dobry pomysł! Myślę, że rzeczywiście powinniśmy dążyć do tego, by realizować jak najwięcej wspólnych przedsięwzięć i skupiać się na znacznie szerszej współpracy partnerskiej. Skoro sytuacja w Stanach Zjednoczonych tak znacząco się zmienia – dotyczy to właściwie wszystkich filmów, a zwłaszcza kina niezależnego – to musimy naprawdę wyjść poza utarte schematy i zastanowić się, jak realizować nasze projekty, jak nawiązywać kontakty z nowymi ludźmi w nowych miejscach.
Podziwiam twoją odwagę i otwartość. Zadebiutowałaś filmem „Masło na zasuwce”, który sama wyreżyserowałaś i zmontowałaś. Dlaczego zdecydowałaś się zrealizować ten film bez scenariusza?
Zanim zrealizowałam „Masło na zasuwce”, zagrałam w kilku filmach Joe Swanberga. Obserwowałam wtedy, jak Joe kręcił je za niewielkie pieniądze – po prostu zebrał kilka osób w jednym miejscu, nakręcił to, a potem sam zmontował film. Gdy w mojej głowie narodził się pomysł na „Masło na zasuwce”, postanowiłam, że zrobię podobnie. Zabrałem ze sobą do lasu czworo aktorów, operatora i dźwiękowca, żebyśmy wspólnie nakręcili film. Pojechałam na festiwal muzyki bałkańskiej w lasach kalifornijskiego Mendocin, gdzie pierwotnie miałam nakręcić film dokumentalny. Zdecydowałam się zrealizować filmowy eksperyment i mówiąc szczerze, zaskoczyło mnie, że nam się to udało. To było niesamowite i jestem naprawdę wdzięczna, że ten film powstał. To był ekscytujący proces proces twórczy. Zwłaszcza że było ciężko i podczas zdjęć nie spałam przez tydzień, ale fajnie móc pokazać ten film światu.
Choć kręcenie filmu „Masło na zasuwce” było wyczerpujące i stanowiło wyzwanie, to jednocześnie sprawiło mi ogromną frajdę. Wszak byliśmy w lesie na festiwalu muzycznym. To miejsce jest przepełnione energią i przebywało tam mnóstwo ludzi. Poruszanie się po terenie festiwalu było nieco przytłaczające, ale zarazem wzruszające. Odnoszę wrażenie, że udało nam się oddać w tym filmie energię tego miejsca i tych osób. Wydaje mi się, że w trakcie zdjęć zrozumieliśmy, że kręcimy dobry film. To dodało nam skrzydeł. Późniejsza praca nad montażem nie była łatwa, bo montowałam go sama. Poprosiłam inne osoby, żeby podzieliły się ze mną swoimi uwagami, ale ostateczne decyzje należały do mnie. W tym sensie nie było to łatwe. Bardzo się jednak cieszę, że film „Masło na zasuwce” jest dostępny i można go obejrzeć.
Wspomniałaś o Joe Swanbergu. Czego się od niego nauczyłaś?
To naprawdę inspirujący filmowiec – podoba mi się jego metoda pracy polegająca na tym, żeby po prostu zebrać przyjaciół i nakręcić film, bez konieczności uzyskiwania zgody od całej masy osób. Jest coś ekscytującego i buntowniczego w tym, że Joe decyduje się na taki pomysł i zdobywa 10 tysięcy dolarów na realizację filmu. Takie podejście umożliwiło powstanie wielu dzieł sztuki, których w innych okolicznościach nie udałoby się zrealizować.

To niesamowite, że ludzie kręcą filmy z niewielkimi budżetami i te produkcje odnoszą spore sukcesy. To model, który się sprawdza. W tym roku duży sukces kasowy odniósł film „Obsesja”, ale oburzające jest to, że ludzie, którzy przy nim pracowali, nie dostali z tego ani grosza. Z drugiej strony pamiętajmy, że trudno jest pozyskać środki na kręcenie filmów, nawet jeśli ma się spore osiągnięcia w branży filmowej. Dlatego to dla mnie ekscytujące, gdy filmowcy znajdą trochę pieniędzy i uda im się nakręcić film. To zarazem wielkie wyzwanie dla ekipy filmowej.
Dlatego zgadzam się, że dobrym pomysłem jest zebranie do tego przyjaciół, tak jak robi to Joe Swanberg. Czy właśnie dlatego zaproponowałaś mu, by zagrał w „Łagodnie i czule”?
Tak, a podczas kręcenia filmu bardzo mnie wspierał. Pamiętam, że byłam wtedy mocno przytłoczona rzeczami, które się wokół mnie dzieją, a Joe dodawał mi otuchy. W trakcie zdjęć dosłownie spałam w psiej budzie, bo nie było możliwości, by umieścić mnie nigdzie indziej. Swanberg powtarzał mi: „Josephine, wszyscy jesteśmy szczęśliwi, kiedy ty, jako reżyserka, jesteś szczęśliwa”. Ta praca była dla mnie wykańczająca i próbowałam to wszystko jakoś sobie poukładać. Najtrudniejszą częścią reżyserowania było dla mnie radzenie sobie z emocjami wszystkich osób z ekipy filmowej. Chciałam, żeby każdy z nich czuł się bezpiecznie i dobrze się bawił. Czasami wiązało się to z tym, że nie czułam się dobrze, bo całkowicie przytłaczała mnie troska o innych; w pewnym sensie zajmowałam się wszystkimi, niezależnie od tego, czy tego potrzebowali, czy nie. Dlatego Joe powtarzał mi: „Wszyscy będziemy szczęśliwi, kiedy ty będziesz szczęśliwa. Powiedz nam, czego chcesz. Wtedy wyjdzie z tego świetny film”. To dało mi większą swobodę do tego, by być bardziej asertywną i wprost prosić o to, czego chciałam jako filmowczyni.
Jaka jest geneza powstania filmu „Łagodnie i czule”?
Zainspirowała mnie powieść pt. „Na wschód od Edenu”. Podczas prac nad scenariuszem czytałam tę książkę i stosowałam metodę „Artist’s Way”, która polega na tym, że pisze się trzy strony dziennie. Kiedy próbowałam zrealizować inny film i zdałam sobie sprawę, że byłby zbyt kosztowny i nic z tego nie wyjdzie, to pomyślałam sobie, że przecież mam scenariusz, nad którym pracowałam przez cały rok. Doszłam do wniosku, że może uda mi się nakręcić na jego podstawie filmową produkcję. Od tego to się zaczęło.
Lubię stronę wizualną twoich filmów – te poetyckie kadry, muzykę i montaż. Jak to tworzysz?
Wiele inspiracji, z których czerpię podczas mojej pracy, wcale nie pochodzi z filmów. Inspiruję się innymi dziedzinami sztuki, takimi jak: muzyka, choreografia, taniec, poezja. W pewnym sensie wszystko to wplatam w swoją twórczość. Gdy piszę scenariusz, myślę bardziej jak poetka niż twórczyni filmów. Uważam, że obraz jest podstawą dobrego wiersza. W świetnej poezji znajdziesz kilka obrazów, które zapadają ci w pamięć i już nigdy z niej nie znikają. Stawiam sobie za cel, by znaleźć poetyckie obrazy i zawrzeć je w filmie. Porównałabym to do muzycznej symfonii, gdzie dyrygent i orkiestra korzystają z motywu przewodniego i wprowadzają w nim zmiany. Uważam, że to ekscytujący sposób myślenia i tworzenia. Staram się, by obrazy i treść były głównymi elementami, na których opieram pracę nad filmem.
Jak szukasz tej poetyckiej warstwy wizualnej?
To opiera się na współpracy. Czasem pojawia mi się w głowie jakiś obraz. Tak było podczas pracy nad „Madeline, Madeline”. Bardzo zainspirowały mnie maski świń, które wykonała moja dawna przyjaciółka – lalkarka. Pokazała mi je, mówiąc, że musimy umieścić je w tym filmie. Owe maski stały się naprawdę ważne, wręcz fundamentalne dla „Madeline, Madeline”.
Z kolei Ashley Connor, autorka zdjęć do wielu moich wcześniejszych filmów, ma niesamowite oko i po prostu nakręciła tę scenę, a potem podeszła do stojącego w kącie psa, który zaczął na nią szczekać. Ashley po prostu dała ponieść się chwili. To było naprawdę niesamowite przeżycie. A potem, dzięki wskazówkom mojego montażysty, Davida Barkera, nałożyłam na to coś w rodzaju wiersza.
W tworzeniu filmów najbardziej podoba mi się, kiedy dzięki współpracy powstaje coś, czego nikt nie byłby w stanie zrobić samodzielnie. Właśnie to sprawia, że z radością będę je dalej kręcić. „Madeline, Madeline” opowiada o dobrych i trudnych stronach współpracy, także tych związanych z wyzyskiem. Ten film ma naprawdę głęboki wydźwięk.
Jak przebiegł proces tworzenia „Madeline, Madeline”?
W walce o realizację tego filmu towarzyszył nam uśmiech. Od dawna współpracuję z teatrem Pig Iron i chciałam tworzyć filmy w stylu podobnym do ich performansów. Nie widziałam, żeby ktoś pracował tak nad filmami, na przykład współpracując z aktorkami i aktorami. Przed rozpoczęciem zdjęć do „Madeline, Madeline” przeprowadziłam wiele castingów. Na festiwalu sztuki dla nastolatków w New Jersey odkryłam Helenę Howard, która zagrała główną rolę w tym filmie. Zobaczyłam, jak wygłosiła monolog, podbiegłam do niej i zapytałam ją, czy mogłybyśmy nakręcić razem film. Potem spędziłyśmy sześć miesięcy, improwizując w weekendy z grupą wspaniałych aktorek i aktorów. Następnie przez rok pisałam scenariusz, próbując połączyć w całość wszystko, co udało nam się wymyślić. A później nakręciliśmy z tego filmu. To był naprawdę ekscytujący proces twórczy. Takie coś nie zdarza się zbyt często.

Czy improwizowalyście także na planie?
Prawdopodobnie trochę, ale większość scen była zapisana w scenariuszu i zaplanowana. Wszyscy spędziliśmy ze sobą tak dużo czasu, będąc w tych samych pomieszczeniach i czując swoje ciała. Wydaje mi się, że przez to ta improwizacja jest bardziej odczuwalna. Podczas zdjęć improwizowana była tylko postać przez Mirandę July. Miranda często improwizowała, bo jej teksty były o wiele lepsze niż moje. Z przyjemnością obserwowałam jej wkład w ten film. Miranda jest znakomitą pisarką i te improwizacje przychodziły jej naturalnie.
Jak pracowałaś nad montowaniem tego filmu?
Scenariusz „Madeline, Madeline” jest naprawdę szalony i w trakcie montażu pracowaliśmy nad tym, jak sprawić, żeby te postaci oddziaływały na siebie w taki sposób, aby nadać tym relacjom pozytywny wydźwięk, może nawet silniejszy niż przewidywał to scenariusz.
Od dawna współpracuję głównie z tym samym montażystą, Davidem Barkerem, który jest naprawdę wymagający w ocenie filmów. David pomógł mi w montażu mojego nowego filmu pt. „Chasing Summer”, który będzie można zobaczyć na TAURON American Film Festival. Gdy minęły dopiero trzy tygodnie od rozpoczęcia montażu, zaczęliśmy pokazywać go widzom. Zastanawiałam się, po co to robimy. David odparł, że musimy wiedzieć, jakie są największe problemy związane z tym filmem. Chodziło o to, by poznać je jak najszybciej. To było trudne, bo prezentowaliśmy ludziom nieukończony film z niedopracowanym dźwiękiem. Okazało się jednak, że David miał rację – pomogły nam te regularne, cotygodniowe seanse, nawet dla dwóch albo trzech osób. Po ośmiu tygodniach pracy nad montażem wiedzieliśmy o wiele więcej na temat potencjalnych problemów. Próbowaliśmy różnych sposobów na to, jak je rozwiązać.
Podczas kręcenia filmu trzeba przejść przez proces odkrywania i szukania właściwej drogi, a w dużej mierze odbywa się to poprzez oglądanie filmów. Dlatego zgadzam się, że trzeba zaangażować widzów jako współtwórców i zobaczyć, co z tego wyjdzie. Są takie rzeczy, które wydają nam się oczywiste, ale kiedy ktoś to ogląda, może tego w ogóle nie zrozumieć. Można się o tym przekonać dopiero, gdy pokaże się film publiczności.
Bardzo lubię film „Chasing Summer”. Co zainteresowało cię w tym scenariuszu?
To zabawne, bo wszystko potoczyło się bardzo szybko. Przez siedem lat pracowałam nad filmem dla BBC, a jego realizacja ciągle się opóźniała. W maju dostałam od producenta scenariusz „Chasing the Summer” i powiedział mi, że nakręcimy go latem.
Przez lata angażowałam się w różne projekty, które utknęły na jakimś etapie realizacji, a w tym przypadku pomyślałam sobie: „To się dzieje i dzieje się właśnie teraz”. Producenci dodali, że Iliza Shlesinger musi go nakręcić do końca sierpnia, więc musimy działać. Mówiąc szczerze, rzadko trafiają mi się takie okazje. Fajnie było więc niejako wskoczyć do pędzącego pociągu.
Kiedy przeczytałam scenariusz, zwróciłam uwagę, że akcja filmu rozgrywa się w Teksasie, a ja stamtąd pochodzę. Tym bardziej zachęciło mnie to do jego realizacji. Sednem tego, co Iliza chciała osiągnąć w swoim scenariusza jest osobista opowieść o młodej kobiecie i jej społeczności. Bohaterka uświadamia sobie coś, co jest mi bardzo bliskie. Sama przez to wszystko przeszłam – mam podobny stosunek do Teksasu i byłam świadkiem, jak moi bliscy zmagali się z podobnymi historiami. Mam na myśli nieporozumienia albo kłamstwa, które opowiadali im ich rodzice. Bardzo mnie podekscytowało, że Iliza napisała scenariusz na ten temat – o konieczności przepisania historii własnej przeszłości.
Iliza Shlesinger jest nie tylko autorką scenariusza, ale też zagrała główną rolę w „Chasing Summer”. Czy była otwarta na wprowadzane przez ciebie zmiany?
Tak. Przed rozpoczęciem zdjęć dużo pracowałyśmy nad scenariuszem, a na planie Iliza była otwarta na współpracę. Podczas montażu zaproponowaliśmy kilka rzeczy, które wiązały się z dość poważnymi zmianami. Udało nam się znaleźć wspólną drogę. Z pewnością wymagało to sporej komunikacji i wzajemnego zrozumienia. Ważne, że po prostu się ze sobą dogadywałyśmy. Z biegiem czasu nauczyłam się, że kiedy dwie osoby nie zgadzają się w sprawie, na której im zależy, to rezultat tej różnicy zdań sprawi, że projekt stanie się lepszy. Kiedyś bardzo onieśmielały mnie sytuacje, w których dochodziło do sporów, ale teraz myślę sobie: „To właśnie jest sedno wzmacniania czegoś”. Jeśli wszyscy zgadzają się co do filmu, to może będzie dobry, ale możliwe, że nie spodoba się części odbiorców. Gdy zaś ludzie naprawdę angażują się w projekt, wnosząc do niego swoje wizje i pasję, a mimo to pojawiają się między nimi różnice zdań, może z tego wyniknąć rozwiązanie lepsze niż coś, co każda ze stron mogłaby wymyślić samodzielnie. Myślę, że obie jesteśmy naprawdę dumne z „Chasing Summer” i tego, co udało nam się w tym filmie osiągnąć. Cieszymy się też z wprowadzonych zdań i historii, którą mogłyśmy opowiedzieć.
Lubię ten film – to dla mnie w pewnym sensie wakacyjna opowieść o dorastaniu.
Tak. Nazywam to „dorastaniem w średnim wieku”.

Uwielbiam też główną bohaterkę „Chasing Summer”. Zastanawiam się, w jaki sposób pracujesz nad głównymi bohaterkami swoich filmów, jak tworzysz te postaci?Każda z nich jest inna. W przypadku filmu, do którego nie napisałam scenariusza, ważne jest, by poczuć prawdziwą więź ze scenarzystką tak, żeby móc zadawać sobie mnóstwo pytań. Jeśli chodzi o bohaterki, które tworzę, to zawsze mam na uwadze, że to musi być złożona postać. Ważne jest, by widz mógł to poczuć i żeby bohaterka dobrze wypadła na ekranie. Moim zdaniem świetna główna postać w filmie to taka, którą jednocześnie kochamy i nienawidzimy. Dzięki temu chcesz nawiązać z nią dynamiczną relację. Każda z moich bohaterek i bohaterów ma w sobie coś z potwora i dziecka – te dwie cechy współistnieją w nas w fascynujący sposób. W niektórych momentach bardziej ujawnia się ta „potworna” strona, a w innych – ta „dziecięca”. Każda z głównych postaci ma inne wymagania i bardzo się od siebie różni. Najważniejsze jest to, by widzowie ich rozumieli i lubili, nawet jeśli czasami nie jest o to łatwo. Chodzi o to, że trzeba cieszyć się z wyborów, których dokonują, nawet jeśli w pewnym sensie ich oceniasz. To właśnie są rzeczy, o których myślę.
Ciekawe są relacje między bohaterami „Chasing Summer”.
Iliza wpadła na naprawdę fajny pomysł na fabułę tego filmu. Była bardzo podekscytowana, że napisała z myślą o sobie fajny scenariusz filmu, a podczas jego kręcenia mogła się świetnie bawić. Towarzyszą jej znakomici aktorzy – Garrett Wareing i Tom Welling, którzy wnieśli do tego filmu niesamowitą energię.
W twoich filmach fascynuje mnie zwierzęca perspektywa. Skąd ten pomysł?
Zwierzęta perspektywa naprawdę mnie bawi. W moim drugim filmie, pt. „Łagodnie i czuje” pojawia się ujęcie z perspektywy krowy. Moim zdaniem nie jesteśmy sami na tej planecie – jeśli ktoś myśli inaczej, to jest to bardzo ograniczające. Niedawno ukończyłam kurs z naturalizmu i trafiłam tam na wspaniały wiersz o tym, co się dzieje, kiedy nie odczuwamy więzi z naturą; jak bardzo ogranicza nas to, że widzimy tylko ludzkie twarze. Myślę, że to negatywnie odbija się na naszej kreatywności i duchowości. Nasze zwierzęce sąsiadki są fascynujące, dziwne i ekscytujące, a w ich życiach dzieje się tak wiele. Bardzo się z tym utożsamiam. Wprowadzenie do utworu zwierzęcej perspektywy umożliwia szersze spojrzenie na świat. Wiele moich filmów ma dość sielankowy charakter. Krajobrazy odgrywają zazwyczaj bardzo ważną rolę w światach, które tworzę, a obecność zwierząt, które je zamieszkują, sprawia, że wydaje się to naturalne. To jeden z powodów, dla którego chciałam kręcić filmy – myślałam, że ich realizacja będzie wielką przygodą na łonie natury i że właśnie to mnie czeka; że cały czas będzie przebywać nad rzeką w towarzystwie królików. Okazało się, że to nie do końca tak działa. Największy pociąg czuję jednak do tworzenia filmów, które są pełne życie, a przyroda odgrywa w nich istotną rolę.

Tak jest chociażby w twoim najnowszym filmie krótkometrażowym pt. „Końskie zaloty”, który również będzie można zobaczyć na 17. TAURON American Film Festival. Jaka jest geneza powstania tej produkcji?
Kristin Slaysman to moja dobra przyjaciółka. Często razem pracowałyśmy i to ona wpadła na ten pomysł. Dużo o nim rozmawiałyśmy, ale nie miałyśmy scenariusza. Punktem wyjścia były dla nas dwa akapity. Do współpracy nad tym projektem zaprosiłyśmy wspaniałą choreografkę – moją przyjaciółkę, Faye Driscoll i mojego przyjaciela Olivera Harlana, który jest klaunem i świetnym improwizatorem. Spędziliśmy cały dzień na improwizowaniu i ćwiczeniu scen. Faye była naprawdę pomocna, bo kiedy Kristin zamieniła się w konia, był to dla niej wielki wysiłek fizyczny. Choreografka miała świetne pomysły na komediowe sceny, na przykład, kiedy bohaterka znów próbuje stać się człowiekiem albo kiedy partner próbuje ją okiełznać. Podczas prób bawiliśmy się rewelacyjnie, a podstawą tego krótkiego filmu były ruch ciała i improwizacja. Chciałabym częściej kręcić takie filmy.
Poczułem to podczas oglądania filmu „A Stable Marriage/Końskie zaloty”. A jak ważne jest dla ciebie szukanie nowego języka kinowej narracji, bycie odważną i robienie czegoś innego?
To dla mnie bardzo ważne. Zainteresowałam się realizacją filmów, bo właśnie w ten sposób moja dusza znajduje swoje pełne środki wyrazu – na dobre i na złe. Umieszczam w moich filmach wszystko to, co kocham: muzykę, poezję, obrazy, kostiumy, ciała, niesamowite występy, sceniczną charyzmę, naturę i zwierzęta. Filmy to dla mnie przestrzeń, w której mogę zawrzeć wszystkie moje obsesje. Im jestem starsza, tym ważniejsze staje się dla mnie to, że postrzegam kino jako przestrzeń sztuki, niemal świątynię. Wydaje mi się to bardziej święte niż kiedykolwiek wcześniej. To dla mnie miejsce modlitwy – przestrzeń, gdzie mogę odkrywać różne rzeczy i zadawać głębokie pytania, które – mam nadzieję – pozwolą mi przekraczać kolejne granice w sztuce.
Rozmawiał: Michał Hernes